VIÊM TỤY CẤP: NHẬN BIẾT SỚM ĐỂ TRÁNH BIẾN CHỨNG NGUY HIỂM
Tác giả: BS. Đoàn Hiếu Trung
Chuyên mục: Thư viện Kiến thức Tiêu hóa – Gan mật
Chủ đề: Viêm tụy cấp: Triệu chứng, nguyên nhân, điều trị và khi nào cần nhập viện?
Mô tả: Viêm tụy cấp là bệnh lý có thể diễn tiến từ nhẹ đến rất nặng. Tìm hiểu dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân, phương pháp điều trị và cách phòng ngừa tái phát theo hướng dẫn quốc tế cập nhật.
Từ khóa: viêm tụy cấp, đau bụng cấp, sỏi mật, rượu bia, men tụy, amylase, lipase, tụy
“Đau bụng dữ dội sau một bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc sau khi uống nhiều rượu bia, có phải chỉ là rối loạn tiêu hóa?”
Không ít người bệnh nghĩ rằng cơn đau bụng dữ dội sau một bữa ăn thịnh soạn chỉ là “đau dạ dày” hoặc “ăn không tiêu”. Tuy nhiên, nếu cơn đau xuất hiện đột ngột, dữ dội, lan ra sau lưng, kèm buồn nôn và nôn nhiều thì đó có thể là dấu hiệu của viêm tụy cấp – một bệnh lý cần được đánh giá và điều trị khẩn cấp.
Trong đa số trường hợp, viêm tụy cấp có thể hồi phục hoàn toàn nếu được điều trị sớm. Tuy nhiên, một tỷ lệ người bệnh có thể diễn tiến nặng với suy đa cơ quan, nhiễm trùng hoặc hoại tử tụy, đe dọa tính mạng [1,2].
Tuyến tụy có chức năng gì?
Tụy là một cơ quan nằm sâu sau dạ dày, đảm nhận hai chức năng quan trọng:
- Chức năng ngoại tiết: sản xuất các men tiêu hóa giúp phân hủy chất béo, đạm và tinh bột.
- Chức năng nội tiết: sản xuất insulin và glucagon để điều hòa đường huyết.
Khi tụy bị viêm, các men tiêu hóa có thể hoạt hóa ngay trong tuyến tụy thay vì trong ruột non, gây tổn thương chính mô tụy và các mô xung quanh.
Viêm tụy cấp là gì?
Viêm tụy cấp là tình trạng viêm xảy ra đột ngột ở tuyến tụy. Bệnh có thể từ mức độ nhẹ, chỉ cần điều trị hỗ trợ, đến mức độ nặng với hoại tử tụy, suy hô hấp, suy thận hoặc sốc.
Theo các hướng dẫn quốc tế, chẩn đoán viêm tụy cấp thường dựa trên ít nhất hai trong ba tiêu chuẩn sau [1]:
- Đau bụng điển hình.
- Amylase hoặc lipase máu tăng trên 3 lần giới hạn bình thường.
- Hình ảnh viêm tụy trên siêu âm, CT hoặc MRI.
Nguyên nhân thường gặp
Khoảng 70–80% trường hợp viêm tụy cấp do hai nguyên nhân chính:
- Sỏi mật
Sỏi nhỏ có thể rơi xuống ống mật chủ và làm tắc bóng Vater, khiến dịch tụy không thoát được.
- Rượu bia
Uống nhiều rượu trong thời gian dài hoặc một đợt uống lượng lớn có thể gây viêm tụy cấp.
Các nguyên nhân khác gồm:
- Tăng triglyceride máu.
- Một số thuốc.
- Tăng calci máu.
- Sau nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP).
- Chấn thương bụng.
- Một số nguyên nhân di truyền hoặc tự miễn.
Triệu chứng điển hình
Người bệnh thường có:
- Đau bụng dữ dội vùng thượng vị.
- Đau lan ra sau lưng.
- Buồn nôn và nôn.
- Bụng chướng.
- Sốt.
- Ăn uống kém.
Đau thường kéo dài nhiều giờ và không giảm sau khi đi tiêu hoặc uống thuốc giảm đau thông thường.
Khi nào cần nhập viện ngay?
Bạn cần đến bệnh viện nếu có:
- Đau bụng dữ dội kéo dài.
- Nôn liên tục.
- Sốt cao.
- Khó thở.
- Choáng hoặc tụt huyết áp.
- Vàng da kèm đau bụng.
Đây có thể là dấu hiệu của viêm tụy nặng hoặc biến chứng đường mật.
Bác sĩ sẽ làm những xét nghiệm gì?
Để xác định chẩn đoán và đánh giá mức độ nặng, bác sĩ có thể chỉ định:
- Công thức máu.
- Amylase và lipase.
- Chức năng gan.
- Triglyceride.
- Calci máu.
- CRP.
- Siêu âm bụng.
- CT bụng có cản quang (khi cần).
- MRI hoặc MRCP trong một số trường hợp.
Điều trị viêm tụy cấp
Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ nặng.
Các nguyên tắc cơ bản gồm:
- Truyền dịch sớm và đầy đủ.
- Giảm đau hiệu quả.
- Dinh dưỡng đường tiêu hóa sớm khi có thể.
- Điều trị nguyên nhân (ví dụ: lấy sỏi mật nếu cần).
- Theo dõi và điều trị biến chứng.
Kháng sinh không được sử dụng thường quy trong viêm tụy cấp không nhiễm trùng [1].
Sau khi khỏi bệnh có tái phát không?
Có.
Nếu nguyên nhân không được điều trị triệt để, bệnh có thể tái phát.
Ví dụ:
- Không cắt túi mật sau viêm tụy do sỏi mật.
- Tiếp tục uống nhiều rượu.
- Không kiểm soát tăng triglyceride.
Làm thế nào để phòng ngừa?
Bạn có thể giảm nguy cơ bằng cách:
- Điều trị sỏi mật khi có chỉ định.
- Hạn chế hoặc ngừng rượu bia.
- Kiểm soát triglyceride.
- Duy trì cân nặng hợp lý.
- Khám sức khỏe định kỳ nếu có yếu tố nguy cơ.
Những hiểu lầm thường gặp
“Đau bụng dữ dội chắc là đau dạ dày.”
Không đúng. Đau thượng vị dữ dội lan sau lưng luôn cần nghĩ đến viêm tụy cấp.
“Chỉ người nghiện rượu mới bị viêm tụy.”
Sai. Sỏi mật hiện là nguyên nhân rất phổ biến.
“Khỏi rồi sẽ không bị lại.”
Viêm tụy có thể tái phát nếu nguyên nhân chưa được xử lý.
Khi nào nên khám chuyên khoa?
Bạn nên khám chuyên khoa Tiêu hóa nếu:
- Đã từng bị viêm tụy cấp.
- Có sỏi mật.
- Có tăng triglyceride máu.
- Đau bụng tái diễn sau ăn.
- Có tiền sử uống nhiều rượu bia.
Thông điệp của BS. Đoàn Hiếu Trung
Viêm tụy cấp là bệnh lý có thể diễn tiến rất nhanh. Điều quan trọng nhất là nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và đến bệnh viện kịp thời. Sau khi điều trị ổn định, đừng quên xử lý nguyên nhân gây bệnh để giảm nguy cơ tái phát và bảo vệ chức năng tụy lâu dài.
Tài liệu tham khảo (Vancouver)
- Boxhoorn L, Voermans RP, Bouwense SAW, et al. Acute pancreatitis. Lancet. 2020;396:726–734.
- Crockett SD, Wani S, Gardner TB, et al. American Gastroenterological Association Institute Guideline on Initial Management of Acute Pancreatitis. Gastroenterology. 2018;154:1096–1101.
- IAP/APA evidence-based guidelines for the management of acute pancreatitis. Pancreatology. 2013.
- Working Group IAP/APA. Revised Atlanta Classification of Acute Pancreatitis. Gut. 2013.
