GAN NHIỄM MỠ: CÓ THỂ CHỮA KHỎI KHÔNG? 12 ĐIỀU NGƯỜI BỆNH CẦN BIẾT ĐỂ BẢO VỆ LÁ GAN
Tác giả: TS. BS. Đoàn Hiếu Trung
Chuyên mục: Thư viện Kiến thức Tiêu hóa – Gan mật
Gan nhiễm mỡ: Nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị và phòng ngừa hiệu quả
Meta Description: Gan nhiễm mỡ (MASLD) là bệnh gan mạn tính phổ biến nhất hiện nay. Tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, phương pháp chẩn đoán, điều trị và thay đổi lối sống theo các hướng dẫn quốc tế mới nhất.
Từ khóa: gan nhiễm mỡ, MASLD, gan nhiễm mỡ không do rượu, men gan tăng, FibroScan, giảm cân, bệnh gan
MỞ ĐẦU
Trong nhiều năm gần đây, gan nhiễm mỡ đã trở thành một trong những bệnh lý gan mạn tính phổ biến nhất trên toàn thế giới. Theo các nghiên cứu dịch tễ học, khoảng 30–40% người trưởng thành có tình trạng tích tụ mỡ trong gan ở các mức độ khác nhau [1]. Điều đáng lo ngại là phần lớn người bệnh không có triệu chứng, chỉ tình cờ phát hiện khi khám sức khỏe định kỳ hoặc siêu âm bụng.
Nhiều người khi nhận kết quả “gan nhiễm mỡ” thường có hai phản ứng trái ngược: hoặc quá lo lắng vì nghĩ sẽ nhanh chóng dẫn đến xơ gan, hoặc chủ quan cho rằng đây chỉ là một “bệnh nhẹ”. Thực tế, cả hai quan điểm này đều chưa chính xác.
Ngày nay, thuật ngữ MASLD (Metabolic dysfunction–Associated Steatotic Liver Disease) được sử dụng thay thế cho tên gọi cũ là NAFLD nhằm phản ánh rõ hơn mối liên quan giữa gan nhiễm mỡ và các rối loạn chuyển hóa như béo phì, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp [2].
Tin vui là ở giai đoạn sớm, gan nhiễm mỡ hoàn toàn có thể cải thiện, thậm chí hồi phục, nếu người bệnh được chẩn đoán đúng và thay đổi lối sống phù hợp.
Gan nhiễm mỡ là gì?
Gan bình thường luôn chứa một lượng nhỏ chất béo. Khi lượng mỡ tích tụ trong tế bào gan vượt quá khoảng 5% trọng lượng gan, tình trạng này được gọi là gan nhiễm mỡ [3].
Ở giai đoạn đầu, mỡ chỉ tích tụ đơn thuần và chưa gây tổn thương đáng kể. Tuy nhiên, ở một số người, quá trình này có thể tiến triển thành:
- Viêm gan do nhiễm mỡ.
- Xơ hóa gan.
- Xơ gan.
- Ung thư biểu mô tế bào gan.
Không phải mọi người bị gan nhiễm mỡ đều sẽ diễn tiến đến xơ gan, nhưng nguy cơ sẽ tăng nếu đồng thời có béo phì, đái tháo đường hoặc uống nhiều rượu.
Vì sao ngày càng nhiều người mắc gan nhiễm mỡ?
Sự gia tăng nhanh chóng của MASLD phản ánh những thay đổi trong lối sống hiện đại.
Các yếu tố nguy cơ thường gặp gồm:
- Thừa cân hoặc béo phì.
- Béo bụng.
- Đái tháo đường type 2.
- Tiền đái tháo đường.
- Rối loạn lipid máu.
- Tăng huyết áp.
- Ít vận động.
- Chế độ ăn nhiều đường, nước ngọt, thức ăn nhanh và thực phẩm siêu chế biến.
Ngoài ra, một số thuốc, bệnh lý di truyền hoặc các bệnh chuyển hóa hiếm gặp cũng có thể gây gan nhiễm mỡ.
Gan nhiễm mỡ có triệu chứng không?
Phần lớn người bệnh không có triệu chứng.
Một số trường hợp có thể gặp:
- Mệt mỏi kéo dài.
- Cảm giác nặng tức vùng hạ sườn phải.
- Đầy bụng sau ăn.
- Men gan tăng khi xét nghiệm.
Những triệu chứng này không đặc hiệu nên không thể dùng để chẩn đoán bệnh.
Gan nhiễm mỡ có nguy hiểm không?
Nhiều người cho rằng gan nhiễm mỡ là “bệnh lành tính”. Điều này chỉ đúng ở một bộ phận người bệnh.
Nếu không kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ, MASLD có thể tiến triển qua các giai đoạn:
- Gan nhiễm mỡ đơn thuần.
- Viêm gan liên quan rối loạn chuyển hóa (MASH).
- Xơ hóa gan.
- Xơ gan.
- Ung thư gan.
Ngoài tổn thương gan, người mắc MASLD còn có nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch, đột quỵ và bệnh thận mạn [1,2].
Làm sao biết mình bị gan nhiễm mỡ?
- Siêu âm bụng
Đây là phương pháp phổ biến nhất trong khám sức khỏe.
Ưu điểm:
- Nhanh.
- Chi phí hợp lý.
- Không xâm lấn.
Tuy nhiên, siêu âm khó phát hiện gan nhiễm mỡ nhẹ.
- Xét nghiệm máu
Men gan (ALT, AST) có thể bình thường dù đã có gan nhiễm mỡ.
Do đó, men gan bình thường không loại trừ bệnh.
- FibroScan®
FibroScan hiện được sử dụng rộng rãi để:
- Đánh giá mức độ nhiễm mỡ (CAP).
- Đánh giá xơ hóa gan (LSM).
Đây là phương pháp không xâm lấn, có giá trị trong theo dõi tiến triển bệnh.
- Sinh thiết gan
Chỉ thực hiện trong một số trường hợp đặc biệt khi cần xác định mức độ viêm hoặc xơ hóa mà các phương pháp khác chưa đủ rõ ràng.
Gan nhiễm mỡ có chữa khỏi không?
Đây là câu hỏi người bệnh quan tâm nhất.
Câu trả lời là:
Có, ở nhiều trường hợp.
Nếu được phát hiện sớm và thay đổi lối sống hiệu quả, lượng mỡ trong gan có thể giảm đáng kể hoặc trở về bình thường.
Điều quan trọng là phải điều trị nguyên nhân nền, đặc biệt là kiểm soát cân nặng và các bệnh chuyển hóa.
Giảm bao nhiêu cân là đủ?
Theo các hướng dẫn quốc tế:
- Giảm khoảng 5% trọng lượng cơ thể giúp giảm mỡ trong gan.
- Giảm 7–10% có thể cải thiện viêm gan.
- Giảm trên 10% có thể giúp cải thiện xơ hóa ở một số người bệnh [2,4].
Việc giảm cân nên diễn ra từ từ, khoảng 0,5–1 kg mỗi tuần.
Chế độ ăn nào tốt nhất?
Không có “thực đơn thần kỳ” cho mọi người.
Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải (Mediterranean diet) có lợi cho người mắc MASLD.
Người bệnh nên:
- Ăn nhiều rau xanh.
- Tăng trái cây tươi với lượng phù hợp.
- Chọn ngũ cốc nguyên hạt.
- Ăn cá 2–3 lần mỗi tuần.
- Dùng dầu ô liu hoặc các chất béo không bão hòa.
- Hạn chế nước ngọt có đường.
- Giảm bánh kẹo, thực phẩm siêu chế biến.
- Hạn chế rượu bia.
Tập thể dục có thực sự quan trọng?
Có.
Ngay cả khi chưa giảm cân đáng kể, tập luyện đều đặn vẫn giúp:
- Giảm mỡ trong gan.
- Cải thiện độ nhạy insulin.
- Giảm nguy cơ tim mạch.
Khuyến cáo nên tập ít nhất 150–300 phút mỗi tuần với cường độ trung bình hoặc 75–150 phút với cường độ mạnh [2].
Có thuốc đặc trị gan nhiễm mỡ không?
Đến nay, việc điều trị MASLD vẫn chủ yếu dựa vào:
- Giảm cân.
- Điều chỉnh chế độ ăn.
- Tăng hoạt động thể lực.
- Kiểm soát đái tháo đường, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu.
Một số thuốc có thể được cân nhắc ở những nhóm người bệnh cụ thể nhưng cần chỉ định và theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa.
Không nên tự ý sử dụng các sản phẩm được quảng cáo là “thuốc bổ gan”, “giải độc gan” hoặc thực phẩm chức năng mà chưa có bằng chứng khoa học rõ ràng.
Những hiểu lầm thường gặp
“Gan nhiễm mỡ chỉ gặp ở người béo.”
Không đúng. Người có cân nặng bình thường vẫn có thể mắc MASLD nếu có rối loạn chuyển hóa.
“Men gan bình thường nghĩa là gan khỏe.”
Sai. Nhiều người có gan nhiễm mỡ và thậm chí xơ hóa nhưng men gan vẫn trong giới hạn bình thường.
“Chỉ cần uống thuốc bổ gan là khỏi.”
Hiện chưa có bằng chứng cho thấy các sản phẩm “bổ gan” có thể thay thế việc thay đổi lối sống.
Khi nào cần khám chuyên khoa?
Bạn nên khám bác sĩ nếu:
- Siêu âm phát hiện gan nhiễm mỡ.
- Men gan tăng kéo dài.
- Có đái tháo đường hoặc béo phì.
- Có tiền sử gia đình mắc bệnh gan.
- Đã được chẩn đoán MASLD nhưng chưa từng đánh giá mức độ xơ hóa.
Thông điệp của TS.BS. Đoàn Hiếu Trung
Gan nhiễm mỡ không còn là bệnh hiếm gặp mà đã trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng. Điều đáng mừng là phần lớn trường hợp có thể kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện sớm và thay đổi lối sống đúng cách. Thay vì tìm kiếm “thuốc thần” hay các sản phẩm quảng cáo chưa được kiểm chứng, người bệnh nên tập trung vào giảm cân hợp lý, ăn uống khoa học, vận động đều đặn và theo dõi định kỳ với bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ lá gan lâu dài.
Tài liệu tham khảo (Vancouver)
- Younossi ZM, Golabi P, Paik JM, et al. The global epidemiology of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD). Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2024.
- Rinella ME, Lazarus JV, Ratziu V, et al. A multi-society Delphi consensus statement on new fatty liver disease nomenclature. Hepatology. 2023.
- European Association for the Study of the Liver (EASL). EASL Clinical Practice Guidelines on the management of MASLD/MASH. 2024.
- American Association for the Study of Liver Diseases (AASLD). Practice Guidance on the Clinical Assessment and Management of NAFLD/MASLD. 2023.
