THGM-082  |  Viêm thực quản do thuốc: Nên ăn gì, kiêng gì và uống thuốc thế nào để tránh loét thực quản?

TS.BS.Đoàn Hiếu Trung

Bệnh viện Đà Nẵng

Tiêu đề: Viêm thực quản do thuốc: Ăn gì, uống thuốc thế nào cho đúng?

Mô tả: Viêm thực quản do thuốc có thể gây đau khi nuốt, đau sau xương ức. Tìm hiểu thực phẩm dễ nuốt, cách uống thuốc an toàn, dấu hiệu cần nội soi và phòng tái phát.

Từ khóa: viêm thực quản do thuốc; loét thực quản do thuốc; uống thuốc đúng cách; đau khi nuốt; doxycycline; alendronate; thực đơn mềm; phòng ngừa viêm thực quản

GHI NHỚ NHANH  •  Uống thuốc với đủ nước, ở tư thế ngồi hoặc đứng; không nằm ngay sau uống. Nếu đau khi nuốt, ưu tiên món mềm, ẩm và đi khám khi triệu chứng nặng hoặc kéo dài.

 

Mở đầu: Một viên thuốc cũng có thể gây loét thực quản

Không ít người có thói quen uống thuốc với một ngụm nước nhỏ, uống ngay trước khi ngủ hoặc nằm xuống sau khi nuốt viên thuốc. Phần lớn lần uống thuốc diễn ra bình thường, nhưng đôi khi viên thuốc mắc lại trong thực quản, tan tại chỗ và gây viêm, trợt hoặc loét niêm mạc. Tình trạng này gọi là viêm thực quản do thuốc (pill-induced esophagitis).

Người bệnh thường bất ngờ vì đau rát sau xương ức, đau khi nuốt nước hoặc thức ăn, đôi khi cảm giác như có vật mắc trong ngực. Bên cạnh việc tìm đúng nguyên nhân và điều chỉnh thuốc với bác sĩ, cách ăn uống trong giai đoạn đau và thói quen dùng thuốc hằng ngày có vai trò thiết thực. Bài viết tập trung vào hai mục tiêu: ăn đủ mà không làm tăng đau, đồng thời ngăn tổn thương tái phát [1], [2].

1. Vì sao thuốc có thể làm tổn thương thực quản?

Thực quản là ống dẫn thức ăn từ họng xuống dạ dày. Khi nuốt đúng cách, thuốc thường đi qua nhanh. Nếu uống quá ít nước, nằm ngay sau khi uống hoặc có rối loạn vận động thực quản, viên thuốc có thể lưu lại lâu ở một vị trí hẹp sinh lý. Hoạt chất được giải phóng tại đó có thể gây kích ứng hóa học và tổn thương niêm mạc [1].

Các thuốc thường được ghi nhận gồm một số kháng sinh như doxycycline, thuốc giảm đau kháng viêm không steroid, bisphosphonate đường uống điều trị loãng xương, viên bổ sung sắt hoặc kali và một số thuốc khác. Không phải ai dùng những thuốc này cũng bị viêm thực quản; nguy cơ phụ thuộc cả loại thuốc, dạng bào chế, cách uống và bệnh thực quản có sẵn [1], [3].

2. Dấu hiệu nào gợi ý viêm thực quản do thuốc?

Triệu chứng có thể xuất hiện đột ngột sau khi bắt đầu một thuốc mới: đau khi nuốt, đau sau xương ức, khó nuốt, nóng rát hoặc cảm giác viên thuốc bị kẹt. Một nghiên cứu hồi cứu trên 78 người bệnh ghi nhận đau ngực ở 71,8%, đau khi nuốt ở 38,5% và khó nuốt ở 29,5%; đây là số liệu của một nhóm bệnh nhân, không phải tỷ lệ áp dụng cho mọi người [2].

Viêm thực quản do thuốc khác với trào ngược dạ dày–thực quản ở chỗ triệu chứng thường khởi phát khá đột ngột và có liên hệ với một đợt dùng thuốc. Tuy nhiên, không thể tự chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng. Đau ngực dữ dội, nhất là kèm khó thở, vã mồ hôi hoặc lan lên tay, cần được đánh giá cấp cứu để loại trừ bệnh tim mạch.

3. Nguyên tắc ăn uống khi đang đau khi nuốt

Chưa có một “chế độ ăn chữa loét thực quản do thuốc” được chứng minh bằng thử nghiệm lớn. Khuyến nghị thực tế là chọn món mềm, ẩm, nhiệt độ vừa phải và dễ nuốt trong thời gian niêm mạc còn nhạy cảm; điều chỉnh theo mức độ đau và khả năng nuốt của từng người. Đây là biện pháp hỗ trợ triệu chứng, không thay thế việc xử trí thuốc gây tổn thương [1], [4].

Nên ăn từng miếng nhỏ, nhai kỹ, ăn chậm và ngồi thẳng. Nếu thức ăn đặc làm đau, có thể tạm chuyển sang cháo sánh, súp, mì mềm, cơm nát hoặc thức ăn xay nhuyễn. Nếu ngay cả nước cũng không nuốt được, không nên cố ăn uống tại nhà mà cần khám ngay.

4. Nên ăn gì trong vài ngày đầu?

Nhóm tinh bột dễ ăn có thể gồm cháo gạo, súp khoai tây, nui nấu mềm, bún mềm hoặc cơm nát. Nguồn đạm nên được chế biến ẩm như cá hấp gỡ xương, thịt nạc băm nấu canh, trứng hấp hoặc đậu phụ mềm. Rau có thể nấu chín kỹ và cắt nhỏ; trái cây nên chọn loại chín mềm như chuối, đu đủ hoặc quả được nghiền nếu không gây xót.

Không nên chỉ uống nước cháo hoặc nước đường nhiều ngày vì dễ thiếu năng lượng và đạm. Mỗi bữa nên có nguồn đạm dễ nuốt; người cao tuổi hoặc đang sụt cân có thể cần tư vấn dinh dưỡng. Khi ăn tốt hơn, tăng dần độ đặc để trở lại khẩu phần bình thường, tránh duy trì thức ăn xay không cần thiết.

5. Những món nào nên hạn chế tạm thời?

Khi niêm mạc đang loét và đau, thức ăn quá nóng, nhiều ớt, quá chua, giòn cứng hoặc sắc cạnh có thể làm tăng cảm giác xót. Ví dụ, người bệnh có thể tạm tránh ớt tươi, dưa chua rất chua, nước cốt chanh đậm đặc, bánh quy cứng, đồ chiên giòn hoặc thịt khô khó nhai. Rượu bia cũng nên tránh trong giai đoạn hồi phục [1].

Đây là hạn chế theo mức dung nạp, không phải danh sách cấm suốt đời. Không có bằng chứng chắc chắn rằng tất cả người viêm thực quản do thuốc phải kiêng hoàn toàn cà phê, sữa, cam hoặc cà chua. Nếu một món không làm đau và phù hợp với thuốc đang dùng, người bệnh có thể sử dụng theo hướng dẫn của bác sĩ.

6. Uống nước thế nào cho đúng?

Đối với phần lớn thuốc viên thông thường, nên ngồi hoặc đứng thẳng và uống cùng một cốc nước đủ lớn, thường khoảng 180–240 mL nếu không có chỉ định hạn chế dịch. Không nên nuốt thuốc khô hoặc chỉ với một ngụm nước. Nước giúp đưa viên thuốc xuống dạ dày và giảm nguy cơ viên thuốc lưu lại trong thực quản [1], [4], [5].

Tuy nhiên, lượng nước và thời điểm uống có thể khác nhau tùy thuốc. Người suy tim, suy thận phải hạn chế dịch cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ để có phương án an toàn. Không dùng cà phê, nước ngọt hay sữa thay nước lọc cho mọi thuốc, vì một số thuốc có yêu cầu đặc biệt về hấp thu.

7. Sau khi uống thuốc có được nằm ngay không?

Không nên. Với những thuốc có nguy cơ gây viêm thực quản, tư thế ngồi hoặc đứng sau uống giúp thuốc đi xuống thuận lợi hơn. Một quy tắc thực hành dễ nhớ là tránh nằm ít nhất 30 phút sau khi uống các thuốc có nguy cơ, đồng thời tuân thủ đúng thời gian ghi trên nhãn của từng thuốc [1], [5].

Không nên để thuốc sát đầu giường rồi uống trong tư thế nửa nằm nửa ngồi khi đã buồn ngủ. Nếu lịch dùng thuốc rơi vào ban đêm, hãy trao đổi với bác sĩ về thời điểm khác phù hợp; không tự ý đổi lịch đối với thuốc có yêu cầu giờ dùng nghiêm ngặt.

8. Trường hợp đặc biệt: Thuốc loãng xương alendronate

Alendronate đường uống có hướng dẫn rất cụ thể: dùng ngay sau khi thức dậy, khi bụng đói, nuốt nguyên viên với một cốc nước lọc khoảng 180–240 mL; chờ ít nhất 30 phút trước khi ăn, uống đồ khác hoặc dùng thuốc khác, và không nằm xuống trong thời gian này cũng như cho đến sau bữa ăn đầu tiên. Không nhai hoặc ngậm viên thuốc [6].

Đặc biệt, alendronate đường uống chống chỉ định ở người có bất thường thực quản làm chậm tống xuất như hẹp thực quản hoặc co thắt tâm vị, và ở người không thể ngồi hoặc đứng thẳng ít nhất 30 phút. Nếu xuất hiện đau khi nuốt, khó nuốt, đau sau xương ức hoặc ợ nóng mới xuất hiện/tăng lên, cần ngừng liều tiếp theo và liên hệ bác sĩ để đánh giá [6].

9. Trường hợp đặc biệt: Kháng sinh doxycycline

Doxycycline có thể gây loét thực quản nếu viên thuốc lưu lại trong lòng thực quản. Hướng dẫn của NHS khuyến cáo nuốt viên với một cốc nước khi đang ngồi hoặc đứng, không nằm ít nhất 30 phút sau uống. Việc uống cùng thức ăn hay lúc đói tùy chế phẩm và chỉ định; cần đọc đúng hướng dẫn của loại thuốc được kê [5].

Không tự ý ngừng kháng sinh khi chưa trao đổi với người kê đơn, trừ khi có dấu hiệu phản ứng nặng cần cấp cứu. Nếu đau khi nuốt rõ rệt sau khi uống doxycycline, hãy liên hệ sớm để được đánh giá và cân nhắc thay đổi thuốc hoặc dạng bào chế. Một báo cáo ca năm 2024 cho thấy tổn thương thực quản có thể xuất hiện ngay sau liều doxycycline đầu tiên, nhưng không nên suy rộng một ca bệnh thành nguy cơ thường gặp ở tất cả người dùng [7].

10. Có nên nghiền viên thuốc để dễ nuốt?

Không tự nghiền, bẻ, mở nang hoặc hòa tan thuốc khi chưa được dược sĩ xác nhận. Nhiều viên giải phóng kéo dài, bao tan trong ruột hoặc dạng đặc biệt sẽ thay đổi tác dụng nếu bị nghiền. Chẳng hạn, alendronate cần nuốt nguyên viên; một số dạng doxycycline cũng có chỉ dẫn riêng về cách sử dụng [5], [6].

Người có khó nuốt kéo dài, từng bị co thắt tâm vị hoặc đang nằm lâu cần báo với bác sĩ để được đánh giá khả năng nuốt và cân nhắc thuốc dạng lỏng, dạng phân tán hay đường dùng khác khi phù hợp. Mục tiêu không phải “uống thuốc bằng mọi giá”, mà là dùng đúng dạng thuốc, đúng tư thế và đúng chỉ định.

11. Có cần uống thuốc dạ dày hoặc thuốc bọc niêm mạc?

Bác sĩ có thể cân nhắc thuốc ức chế acid hoặc thuốc bảo vệ niêm mạc ở một số người bệnh, đồng thời xử lý thuốc gây tổn thương. Tuy nhiên, nền tảng quan trọng nhất vẫn là xác định và loại bỏ hoặc thay đổi yếu tố gây hại khi có thể. Không nên tự mua nhiều thuốc dạ dày để tiếp tục dùng viên thuốc nghi ngờ gây loét [1], [3].

Đối với thuốc bắt buộc phải duy trì như thuốc chống đông, thuốc tim mạch hoặc kháng sinh điều trị nhiễm trùng nặng, việc thay đổi phải do bác sĩ phụ trách quyết định. Người bệnh nên mang toàn bộ vỏ thuốc, đơn thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng đến buổi khám.

12. Thực đơn một ngày minh họa khi nuốt đau mức độ nhẹ

Bữa sáng: cháo thịt nạc băm với bí đỏ nấu mềm, ăn ấm; uống nước lọc từng ngụm nhỏ. Bữa phụ sáng: một quả chuối chín hoặc sữa chua không quá lạnh nếu dung nạp tốt và không vướng tương tác với thuốc đang sử dụng.

Bữa trưa: cơm nát, cá hấp mềm, canh rau ngót nấu kỹ; tránh nước mắm ớt quá cay nếu làm xót. Bữa phụ chiều: đậu phụ non hoặc sinh tố chuối ít đường, không dùng quá lạnh nếu gây đau. Bữa tối: súp gà xé nhỏ với khoai tây và cà rốt mềm. Đây chỉ là ví dụ để dễ hình dung, không phải thực đơn bắt buộc; người bệnh cần điều chỉnh theo đái tháo đường, bệnh thận, dị ứng thực phẩm và nhu cầu năng lượng.

Nếu ăn giảm nhiều trong hơn một đến hai ngày, có dấu mất nước, tiểu ít hoặc sụt cân nhanh, cần khám để được đánh giá dinh dưỡng và khả năng nuốt.

13. Người cao tuổi và người phải dùng nhiều thuốc cần lưu ý gì?

Người cao tuổi thường sử dụng nhiều thuốc, có thể khô miệng, giảm khả năng nuốt hoặc khó ngồi dậy. Người chăm sóc cần chuẩn bị nước, giúp bệnh nhân ngồi thẳng và kiểm tra đã nuốt hết từng viên trước khi đưa viên tiếp theo. Không nên cho uống nhiều viên cùng lúc khi bệnh nhân đang ho sặc hoặc buồn ngủ.

Nếu người bệnh phải nằm liên tục, có tiền sử sặc, nuốt nghẹn hoặc không thể giữ tư thế ngồi, cần đánh giá nuốt và rà soát thuốc. Một số thuốc đường uống có thể không phù hợp, đặc biệt là alendronate khi không thể ngồi hoặc đứng thẳng đủ thời gian theo yêu cầu [6].

14. Khi nào cần nội soi hoặc khám chuyên khoa?

Không phải ai đau khi nuốt sau uống thuốc cũng cần nội soi ngay. Bác sĩ sẽ xem xét thời điểm khởi phát, loại thuốc, mức độ đau, khả năng ăn uống và các dấu hiệu cảnh báo. Nội soi được cân nhắc khi chẩn đoán chưa rõ, triệu chứng nặng, kéo dài hoặc nghi biến chứng như chảy máu hay hẹp thực quản [3].

Cần đi khám sớm nếu đau khi nuốt nhiều, khó nuốt tăng dần, thức ăn thường xuyên mắc lại, sụt cân hoặc triệu chứng không cải thiện sau khi được xử trí. Cần cấp cứu khi không nuốt được nước bọt, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau ngực dữ dội hoặc khó thở. Đừng mặc định mọi cơn đau ngực sau uống thuốc đều do thực quản.

15. Những sai lầm thường gặp

Sai lầm thứ nhất là nghĩ uống thuốc với vài giọt nước vẫn đủ. Sai lầm thứ hai là uống thuốc ngay khi đã nằm trên giường. Sai lầm thứ ba là tự nghiền viên thuốc để “trôi nhanh hơn” mà không biết dạng bào chế. Sai lầm thứ tư là kiêng ăn quá mức, chỉ uống nước cháo nhiều ngày dù vẫn có thể ăn mềm và bổ sung đạm.

Một sai lầm khác là tự ngừng toàn bộ thuốc điều trị bệnh mạn tính khi thấy đau. Cách đúng là liên hệ bác sĩ, xác định viên thuốc nghi ngờ và được hướng dẫn điều chỉnh an toàn. Cuối cùng, không nên tự điều trị kéo dài nếu có khó nuốt hoặc đau ngực chưa rõ nguyên nhân.

Thông điệp của TS. BS. Đoàn Hiếu Trung

Viêm thực quản do thuốc là ví dụ điển hình cho thấy một thói quen nhỏ có thể tạo ra vấn đề lớn. Uống thuốc đúng cách — đủ nước, đúng tư thế, đúng thời điểm và đúng hướng dẫn của từng loại thuốc — có thể giúp phòng tránh nhiều trường hợp tổn thương thực quản.

Khi đã đau khi nuốt, chế độ ăn mềm, ẩm và dễ nuốt chỉ giúp người bệnh vượt qua giai đoạn khó chịu; điều quan trọng hơn là tìm nguyên nhân, đánh giá mức độ tổn thương và điều chỉnh thuốc an toàn. Không nên cố nuốt khi đau nặng, cũng không nên tự bỏ thuốc quan trọng mà chưa có phương án thay thế. Hãy trao đổi với bác sĩ khi triệu chứng xuất hiện sau một loại thuốc mới.

Tài liệu tham khảo

1. Abdi S, Masbough F, Nazari M, Abbasinazari M. Drug-induced esophagitis and helpful management for healthcare providers. Gastroenterol Hepatol Bed Bench. 2022;15(3):219-224. doi:10.22037/ghfbb.v15i3.2591. PMID:36311965. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36311965/
2. Kim SH, Jeong JB, Kim JW, et al. Clinical and endoscopic characteristics of drug-induced esophagitis. World J Gastroenterol. 2014;20(31):10994-10999. doi:10.3748/wjg.v20.i31.10994. PMID:25152603. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25152603/
3. Saleem F, Sharma A. Drug-Induced Esophagitis. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; updated 2023 Jun 20. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549818/
4. National Library of Medicine. Doxycycline: MedlinePlus Drug Information. Accessed 26 Oct 2026. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682063.html
5. National Health Service (NHS). Doxycycline: antibiotic for bacterial infections. NHS Medicines. Accessed 26 Oct 2026. https://www.nhs.uk/medicines/doxycycline/
6. DailyMed, National Library of Medicine. Alendronate sodium tablets: prescribing information. Label revised May 2026. Accessed 26 Oct 2026. https://www.dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=815a87c4-e489-4eb9-9a2e-fb7a16642f01
7. Almayoof M, Abbarh S, Mohammed A, Sawaf B, Alawad MJ, Alobaidy M. Esophageal Ulceration Following the Ingestion of a Single Dose of Doxycycline: A Case Report. Cureus. 2024;16(3):e57043. doi:10.7759/cureus.57043. PMID:38681403. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38681403/

Lưu ý: Nội dung phục vụ giáo dục sức khỏe, không thay thế việc thăm khám, kê đơn hoặc hướng dẫn sử dụng thuốc riêng cho từng người bệnh.