Trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Đừng để ợ nóng kéo dài làm tổn thương thực quản

Tiến sĩ. BS. Đoàn Hiếu Trung

Bệnh viện Đà Nẵng

Từ khóa: Trào ngược dạ dày, GERD, ợ nóng, ợ chua, điều trị trào ngược, thuốc PPI, nội soi dạ dày

Mô tả ngắn: Trào ngược dạ dày thực quản là bệnh lý rất phổ biến nhưng không phải ai cũng cần nội soi hoặc dùng thuốc lâu dài. Bài viết cập nhật chẩn đoán và điều trị theo các hướng dẫn quốc tế mới nhất.

Trào ngược dạ dày thực quản là gì?

Bạn có thường xuyên bị ợ nóng, ợ chua, cảm giác thức ăn hoặc dịch chua trào lên cổ họng, đặc biệt sau bữa ăn hoặc khi nằm ngủ? Nếu tình trạng này lặp đi lặp lại, rất có thể bạn đang mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (Gastroesophageal Reflux Disease – GERD).

GERD là tình trạng dịch trong dạ dày (bao gồm acid, pepsin và đôi khi cả dịch mật) trào ngược lên thực quản, gây triệu chứng khó chịu hoặc tổn thương niêm mạc thực quản [1].

Đây là một trong những bệnh lý tiêu hóa phổ biến nhất trên thế giới. Nếu không được điều trị đúng, GERD có thể dẫn đến viêm thực quản, hẹp thực quản, Barrett thực quản và làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô tuyến thực quản [1].

Vì sao bị trào ngược?

Bình thường, giữa thực quản và dạ dày có một “van” gọi là cơ thắt thực quản dưới (Lower Esophageal Sphincter – LES). Khi cơ này hoạt động kém, acid dễ dàng trào ngược lên thực quản.

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc GERD gồm:

• Thừa cân hoặc béo phì.
• Ăn quá no.
• Ăn khuya.
• Nằm ngay sau ăn.
• Thoát vị hoành.
• Hút thuốc lá.
• Uống nhiều rượu bia.
• Cà phê, chocolate hoặc đồ uống có gas ở một số người nhạy cảm.
• Thai kỳ.
• Một số thuốc có thể làm giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới.

Không phải tất cả người bệnh đều có cùng nguyên nhân; vì vậy việc điều trị cần được cá thể hóa.

Triệu chứng thường gặp

Hai triệu chứng điển hình nhất là:

• Ợ nóng: cảm giác nóng rát sau xương ức.
• Ợ chua: dịch vị hoặc thức ăn trào lên miệng.

Ngoài ra, người bệnh có thể gặp:

• Đau ngực không do tim.
• Nuốt khó.
• Cảm giác vướng họng.
• Ho kéo dài.
• Khàn tiếng buổi sáng.
• Viêm họng tái phát.
• Hơi thở có mùi.
• Hen phế quản nặng hơn vào ban đêm.

Điều đáng lưu ý là không phải mọi trường hợp ho mạn tính hoặc khàn tiếng đều do GERD, vì vậy không nên tự ý dùng thuốc kéo dài nếu chưa được bác sĩ đánh giá [1].

Khi nào cần nội soi dạ dày?

Đây là câu hỏi người bệnh rất thường gặp.

Theo hướng dẫn của American College of Gastroenterology (ACG), không phải tất cả người bị ợ nóng đều cần nội soi ngay [1].

Nội soi được khuyến cáo trong các trường hợp:

• Nuốt nghẹn hoặc nuốt đau.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Thiếu máu.
• Triệu chứng kéo dài dù đã điều trị đúng.
• Nghi ngờ Barrett thực quản.
• Người có nhiều yếu tố nguy cơ ung thư thực quản.

Ở những người trẻ, chỉ có triệu chứng điển hình và không có dấu hiệu báo động, bác sĩ thường có thể điều trị thử bằng thuốc trước khi chỉ định nội soi [1].

Điều trị hiện nay như thế nào?

1. Thay đổi lối sống

Đây là nền tảng của điều trị.

Các biện pháp đã được chứng minh giúp cải thiện triệu chứng gồm:

• Giảm cân nếu thừa cân.
• Không ăn trong vòng 2–3 giờ trước khi đi ngủ.
• Kê cao đầu giường nếu triệu chứng xuất hiện về đêm.
• Ngừng hút thuốc.
• Hạn chế rượu bia.
• Tránh những thực phẩm làm nặng triệu chứng ở chính bản thân người bệnh (không cần kiêng tuyệt đối nếu không gây triệu chứng) [1].

Điều quan trọng là không có một danh sách thực phẩm “cấm” áp dụng cho tất cả mọi người. Mỗi người có thể nhạy cảm với các loại thức ăn khác nhau.

2. Thuốc ức chế bơm proton (PPI)

PPI hiện vẫn là lựa chọn điều trị hiệu quả nhất đối với GERD [1].

Các thuốc thường được sử dụng gồm:

• Omeprazole
• Esomeprazole
• Pantoprazole
• Rabeprazole
• Lansoprazole

Thuốc nên được uống 30–60 phút trước bữa ăn, thường là trước bữa sáng, để đạt hiệu quả tối ưu [1].

Thông thường, người bệnh được điều trị thử trong khoảng 8 tuần. Nếu triệu chứng cải thiện và không có viêm thực quản nặng hoặc Barrett thực quản, bác sĩ sẽ cân nhắc giảm liều hoặc ngừng thuốc thay vì dùng kéo dài không cần thiết [1].

3. Khi nào cần dùng thuốc lâu dài?

Đây là vấn đề khiến nhiều người lo lắng.

Theo các hướng dẫn hiện nay:

Những bệnh nhân có:

• Viêm thực quản mức độ nặng (Los Angeles C hoặc D).
• Barrett thực quản.
• Triệu chứng tái phát nhiều lần sau khi ngừng thuốc.

…có thể cần điều trị duy trì lâu dài với liều thấp nhất vẫn kiểm soát được triệu chứng [1].

Các nghiên cứu gần đây cho thấy lợi ích của PPI ở đúng chỉ định lớn hơn nguy cơ, mặc dù người bệnh vẫn cần được theo dõi định kỳ và không nên tự ý sử dụng kéo dài nếu không có chỉ định [2,3].

Có phải uống PPI lâu dài sẽ gây hại?

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất.

Nhiều nghiên cứu quan sát từng ghi nhận mối liên quan giữa PPI và các bệnh như loãng xương, sa sút trí tuệ hoặc bệnh thận. Tuy nhiên, đa số các nghiên cứu chất lượng cao chưa chứng minh được mối quan hệ nhân quả rõ ràng đối với phần lớn các biến cố này. Riêng nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiêu hóa có thể tăng nhẹ ở một số trường hợp [3].

Điều quan trọng là:

• Không tự ý dùng PPI kéo dài.
• Không tự ý ngừng thuốc khi bác sĩ vẫn chỉ định.
• Đánh giá định kỳ xem còn cần dùng thuốc hay không.

Khi nào cần phẫu thuật?

Phẫu thuật chống trào ngược hoặc các phương pháp nội soi can thiệp chỉ được cân nhắc ở một số trường hợp như:

• GERD đã được xác nhận bằng các xét nghiệm khách quan.
• Triệu chứng kéo dài dù điều trị nội khoa tối ưu.
• Người bệnh không muốn hoặc không thể dùng thuốc lâu dài.
• Có thoát vị hoành phù hợp để can thiệp [1].

Đây không phải là lựa chọn dành cho mọi bệnh nhân.

Những sai lầm thường gặp

❌ Tự mua thuốc uống nhiều tháng mà không đi khám.

❌ Ngừng thuốc ngay khi vừa hết triệu chứng.

❌ Cho rằng mọi trường hợp đau ngực đều do dạ dày.

❌ Uống thuốc sau ăn hoặc trước khi ngủ thay vì trước bữa ăn.

❌ Kiêng quá nhiều loại thực phẩm mặc dù không làm triệu chứng nặng hơn.

Khi nào cần đi khám ngay?

Bạn nên đến khám chuyên khoa Tiêu hóa nếu có một trong các dấu hiệu sau:

• Nuốt nghẹn hoặc nuốt đau.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Thiếu máu.
• Đau ngực cần phân biệt với bệnh tim.
• Ợ nóng kéo dài trên 2–3 tháng dù đã thay đổi lối sống.
• Triệu chứng tái phát nhiều lần sau khi ngừng thuốc.

Hỏi đáp nhanh (FAQ)

1. Trào ngược có chữa khỏi hoàn toàn không? Nhiều người bệnh kiểm soát rất tốt triệu chứng bằng thay đổi lối sống và điều trị đúng. Một số trường hợp cần điều trị duy trì lâu dài.
2. Có phải ai bị trào ngược cũng phải nội soi?

Không. Chỉ định nội soi phụ thuộc vào tuổi, triệu chứng và các dấu hiệu báo động [1].

3. Có nên tự mua thuốc PPI khi bị ợ nóng?

Không nên dùng kéo dài nếu chưa được bác sĩ đánh giá, vì triệu chứng tương tự có thể gặp trong nhiều bệnh lý khác.

Những điểm cần nhớ

• GERD là bệnh lý phổ biến nhưng không nên xem nhẹ.
• Thay đổi lối sống là nền tảng của điều trị.
• PPI là thuốc hiệu quả nhất nhưng cần dùng đúng chỉ định và đúng thời điểm.
• Không phải ai cũng cần nội soi hoặc dùng thuốc lâu dài.
• Các dấu hiệu báo động như nuốt nghẹn, sụt cân hoặc xuất huyết tiêu hóa cần được đánh giá sớm.

Lời khuyên

Phần lớn người bệnh GERD có thể kiểm soát tốt triệu chứng nếu được chẩn đoán đúng và điều trị phù hợp. Đừng tự ý dùng thuốc kéo dài hoặc trì hoãn việc thăm khám khi xuất hiện các dấu hiệu báo động. Việc điều trị sớm không chỉ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn giảm nguy cơ các biến chứng lâu dài.

Tài liệu tham khảo

1. Katz PO, Dunbar KB, Schnoll-Sussman FH, et al. ACG Clinical Guideline for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease. Am J Gastroenterol. 2022;117(1):27-56.
2. Kamboj AK, et al. Long-Term Proton Pump Inhibitor Use. Clin Gastroenterol Hepatol. 2024.
3. Drug Information Group, University of Illinois Chicago. What is the update on long-term safety evidence with proton pump inhibitor use? 2023.